عرايض من مكرر است ، چرا كه مىخواهم مطالبى را كه هزار سال است به اشتباه رسوخ در ذهن شما كرده رفع اشتباه نمايم . پس مجبورم كه مكرر عرض كنم . چند گويى كه حديث از لب من بازمگو * ما نداريم دگر صحبت شيرين‌تر از اين باز از همه به حديث علم است * صد بار اگر شنيده باشى پس من هم بايد اين مطلب را مكرر نمايم كه شما خوب متذكر شويد . خداوند تبارك و تعالى پنج وقت نماز واجب فرمود براى اينكه آقايان وزرا و رؤسا و اربابان مناصب بدانند خدا هست و انتقام مىكشد . پس معلوم شد كه اگر امتياز فضلى در كار نباشد يكى از مفاسدى كه بر او مترتب مىگردد اين است كه مردم بىعلم و بىسواد خواهند بود ، و همه بدون حرفت و صنعت مىشوند . علم بر دو قسم است : علم دنيا و علم آخرت . علم آخرت اشرف علوم است . عالم به او بعد از امام عصر اشرف تمام مردم هستند . اما دنيا هم علم دارد . زندگانى هم علم مىخواهد و چون ما علم دنيا نداشته‌ايم روزگارمان به اينجا رسيد . انسان وقتى به دنيا مىآيد مىخواهد ذليل و فقير و محتاج و توسرىخور نباشد . پس اين آدم علم لازم دارد ، هركارى بخواهد بكند محتاج به علم است . تجارت اگر بخواهد بكند بايد عالم باشد ، اگر علم تجارت داشتيد از بانك روس نسيه نمىخريديد و خود را مقروض خارجه نمىكرديد . زراعت هم علم لازم دارد اگر علم زراعت داشتيم اربابان تيول كه املاك ديوانى را مىگرفتند دخل خود را در احتكار غلات قرار نمىگذاشتند . و هكذا تمام كارها بايد از روى علم باشد . حتى خبازى و حمامى . اگر علم نانوايى را داشتيد در اين شهر كه گويا يك كرور جمعيت دارد امر نان اين‌طور مختل و معوق نمىماند . در شهر لندن كه 16 كرور جمعيت دارد شايد ده سال نرخ نان به يك قيمت است و اين مطلب به واسطهء اين است كه آنها از روى علم كار مىكنند . اما در اين‌جا نمىتوانند شش ماه نان يك شهرى را به يك قيمت بفروشند ، و يكى مىگويد تقصير شاطر است ؛ يكى مىگويد تقصير كمپانى است ؛ يكى مىگويد تقصير دولت است . اين‌طور نيست تمام تقصير بىعلمى است ؛ و بواسطهء اين است كه هركس اولاد داشت بعد از آنكه چند كلمه فارسى تحصيل مىكرد خواه تاجرزاده يا شاهزاده يا سرتيپ‌زاده يا بقال‌زاده بود فورا عوامل جرجان بايد بخواند يا نصاب بخواند : ده اسپند در تاختن هريكى را * به ترتيب نامى است روشن نه مشكل مجلى مصلى مسلى و تالى * چو مرتاح و عاطف خطى و مؤمل ! را بايد حفظ كند ، اما اگر مىگفتند كه جغرافى يا حساب يا هندسه بايد بخواند فورا مىگفتند اين فرنگىمآب شده ، پس معلوم شد كه علم منحصر به علم آخرت نيست . دنيا هم علم لازم دارد . تحصيل صنعت لازم است ، مگر همين ايران نبود كه در سوابق زمان مبدء جميع فنون و صنايع بودند و چقدر مال التجارهء آنها به خارجه حمل‌ونقل مىشد . چرا بايد الان از عمامهء سر تا كفن مرده‌هامان از خارج باشد ، مگر آنها از جنس ما نيستند كه كشف اين